|
Latarnie umarłych to murowane budowle z kamienia
lub cegły, wznoszone w dwunastym, trzynastym i czternastym stuleciu w
centralnych i zachodnich prowincjach Francji, a także północnych Włoszech,
Austrii, południowych Niemczech oraz sporadycznie w Czechach i Polsce.
Utrzymane zazwyczaj w romańskich lub rzadziej gotyckich cechach stylistycznych,
wznoszone były najczęściej jako samodzielne budowle na cmentarzach i opodal
szpitali oraz rzadziej jako element kościoła lub zwieńczenie kaplicy cmentarnej.
W każdym razie zawsze w ten sposób, aby palący się w ich górnej części
płomień kaganka był widoczny z każdego punktu w okolicy.
Latarnie umarłych przyjmowały formę filara lub
kolumny, dochodząc nawet do kilkunastu metrów wysokości, z przezroczem
u góry i zwieńczeniem, najczęściej w formie stożkowatego hełmu zamkniętego
krzyżem. Budowane były na masywnych, czworobocznych lub kolistych platformach
ze stopniami, bywały niekiedy sprzężone z grobowcami lub ossuariami. U
dołu każdej z nich zostały umieszczone niewielkie drzwiczki służące do
wyciągania zapalonego kaganka na wysokość prześwitu (w przypadku latarni
umarłych w Fenioux, drzwiczki te prowadzą do umieszczonej wewnętrz, spiralnej
klatki schodowej). Wiele spośród latarni posiada półkę o niejasnym przeznaczeniu,
niekiedy identyfikowaną z ołtarzem.
Latarnie straciły swoje znaczenie już w XIV wieku
na rzecz niewielkich kaplic, w których pośrodku wisiała zapalona lampa.
Z tym jednak zastrzeżeniem, że były one dedykowane pojedynczej osobie,
bądź rodzinie, inaczej aniżeli to miało miejsce w przypadku latarni umarłych,
które posiadają charakter ogólny. W XX wieku na francuskich cmentarzach
przywołano ponownie do życia ową piękną tradycję wznoszenia latarni umarłych.
W sensie symbolicznym latarnie stanowią element
graniczny pomiędzy ziemią a niebem, ziemią a morzem, światem żywych i
umarłych. Stanowią miejsce pośrednie, gdzie mieszają się manifestacje
wszystkich przeciwieństw i wydają się być one jednocześnie pomostem pozwalającym
na przekroczenie z jednego do drugiego miejsca, stanu lub bytu. Viollet
- le - Duc przedstawił jeszcze propozycję etymologicznej interpretacji
latarni umarłych. Posiada ona, jak się okazuje, odniesienia które wskazują
na miejsce święte, budowlę sakralną i światło. W języku łacińskim słowo
"later", "laterina" oznacza kamień, cegłę lub stos kamieni, a "fanare"
przywodzi na myśl formułę poświęcenia. W języku greckim słowo "foros"
jest równoznaczne ze światłem, świeceniem, bogiem światła, a "fanum" to
miejsce święte czy poświęcone.
Na podstawie badań można z pewną dozą ostrożności
przyjąć, że pierwsze latarnie umarłych wznoszono w związku z fundacjami
cmentarzy klasztornych w pierwszej połowie XII wieku. Najstarszy znany
przekaz dotyczący tych budowli znajdujemy u Piotra Czcigodnego opata Cluny
w latach 1122 - 1156. Chodzi mianowicie o fragment traktatu "De miraculis".
Piotr Czcigodny opowiada w nim o widzeniu jakiego doznał pewien młody
oblat. Latarnia usytuowana pośrodku cmentarza według jego relacji zawierała
w górnej partii zapalaną przez noc lampę, palącą się ku czci pochowanych
tam. Obok monumentu objawił się wspomnianemu oblatowi Stwórca jako Najwyższy
Sędzia w czasie Sądu Ostatecznego. Należy zaznaczyć, że opactwo w Cluny
przywiązywało niezwykłą wagę do kultu zmarłych i posiadało olbrzymie znaczenie
w rozpowszechnieniu się latarni umarłych a zarazem związanego z nimi zwyczaju
pogrzebowego. Z 1287 roku pochodzi jeszcze relacja Guillaume’a de
Tournon z opactwa cysterskiego w Dalon. Opowiada on o zapalanych na cmentarzach
latarniach umarłych w celu "przypomnienia wszystkim o nieśmiertelności
duszy". Inne relacje choć wymieniają te budowle na cmentarzach nie precyzują
sensu ich funkcjonowania.
Latarnie umarłych jak się wydaje wcieliły w życie
tradycję antyczną. Utrzymywanie ognia na grobach było bowiem charakterystyczne
dla kultu pogańskiego, i było kultywowane również przez pierwszych chrześcijan.
W literaturze przedmiotu wspomina się o lampach pogrzebowych znajdujących
się w rzymskich katakumbach i chrześcijańskich nekropoliach we Włoszech
i w Afryce. Te ostatnie różniły się od pogańskich lampek, chrześcijańskim
ornamentem. Utrzymywanie ognia na grobach lub obok zmarłych było charakterystyczne
także dla innych kultur, w tym celtów. Znamienne, że apostołowie Galii,
Bretanii i Germanii zachowali pewne idee ze świata pogańskiego, przystosowując
je do wierzeń chrześcijańskich. Propozycje badaczy, dotyczące jeszcze
wcześniejszych tradycji latarni umarłych nie wydają się być dostatecznie
sensowne. Na przykład lansowane przez Violleta - le - Duc megality jako
kamienie ogniowe nie wytrzymują konfrontacji z najnowszymi badaniami,
a szkockie wieże obserwacyjne są zbyt różne i zbyt odległe w przeznaczeniu,
aby brać je poważnie pod uwagę.
Według najbardziej fantastycznych interpretacji
pod latarniami umarłych kobiety oddawały się tańcom mistycznym. Podczas
epidemii latarnie dostarczały ognia, bądź pomagały zmarłym pozostającym
poza grobem, powrócić tam przed nastaniem dnia. Według niektórych badaczy
miały służyć do określania miejsca, w którym znajdował się cmentarz lub
szpital. Były one przez to szczególnie użyteczne podczas epidemii, kiedy
znoszono umarłych lub chorych z okolicznych osiedli. Ich przeznaczeniem
było prawdopodobnie też ostrzeganie żywych przed duchami i złymi mocami
oraz przypominanie o modlitwie w intencji zmarłych. W podobny sposób rozumowali
zasłużeni uczeni, według których latarnie umarłych świeciły na cmentarzach,
aby oddać cześć tym wszystkim którzy zostali tam pochowani. Natomiast,
zgodnie z wykładnią Kościoła, miały one zwracać uwagę wiernych i przypominać
im o modlitwie za zmarłych. Według innych badaczy używano ich do bliżej
nieokreślonych posług pogrzebowych. Przy czym wznoszono je na znaczną
wysokość, w celu umieszczenia w ich górnej partii świecących lamp, mających
zastąpić świece na grobach. Według innych badaczy były budowane najczęściej
na cmentarzach, które przylegały do uczęszczanych traktów. W istocie wiele
spośród latarni umarłych zostało wzniesionych przy szlaku pielgrzymkowym
do Santiago de Compostella. Latarnie umarłych z praktycznego punktu widzenia
oddawały także usługi podróżnikom, stanowiąc punkty orientacyjne, a latarnie
położone w pobliżu morskiego brzegu, jak ta z L’Ile d’Oleron, były miejscem
odniesienia dla przepływających opodal łodzi rybackich.
Wydaje się raczej, że latarnie umarłych odnosiły
się do wszystkich pochowanych na cmentarzu, a nie do pojedynczej osoby
bądź rodziny. Niektórzy badacze uważali, że latarnie paliły się noc w
noc, inni z kolei uważali, że tylko okazjonalnie, na przykład w soboty,
wigilie Wszystkich Świętych, Wielki Piątek, Świętego Piotra i inne Święta.
Pewna liczba tych budowli posiada w dolnej partii kamienną półkę. Problemem
jest czy miały one stanowić ołtarze przeznaczone do celebrowania liturgii,
bądź jedynie jako pulpit do czytania książek modlitewnych. Niekiedy mówi
się o wykorzystywaniu ich do mszy pogrzebowych. Inni łącząc te pułki z
liturgią dla ubogich, bądź podróżnych, a zwłaszcza pielgrzymów, wskazywali
ich zastosowanie do stawiania naczyń z olejami. Niestety problemem jest
fakt, że niektóre spośród tych pulpitów posiadają niewielkie rozmiary,
inne z kolei są bardzo obszerne. Z kolei M. Ginot uważał, że owe półki
były przeznaczone do eksponowania relikwii, będących obiektem ceremonii
konsekracyjnych, czyli do ustalenia wezwania? Otóż latarnie nie posiadały
wezwania.
Na zakończenie należałoby przywołać wnioski znanego
francuskiego archeologa i badacza architektury średniowiecznej Rene Crozeta.
Trzeba zaznaczyć, mówi, że wszystko na temat latarni umarłych zostało
już powiedziane. Wydaje się nawet, że nie ma możliwości formułowania nowych
hipotez. Nowe studia mogłyby jedynie uporządkować dotychczasowe ustalenia
i odrzucić te mało prawdopodobne. Trudno się nie oprzeć wrażeniu, że te
skromne monumenty nie posiadają prostego wytłumaczenia, co do ich sensu
i przeznaczenia.
KATALOG ZABYTKÓW:
Latarnia umarłych w Fenioux. Latarnia umarłych w Fenioux, wzniesiona
w XII wieku, usytuowana jest na czworobocznej platformie i sprzężona z
ossuarium. Jej trzon składa się z wiązki jedenastu kolumn i niejako dwunastej,
wewnętrznej, mieszczącej wewnątrz spiralną klatkę schodową. W górnej partii
latarni znajduje się przezrocze, ukonstytuowane z rytmicznie ustawionych
kolumienek, podtrzymujących piramidalne zwieńczenie. Według późniejszej
tradycji jedenaście kolumn miało oznaczać jedenastu apostołów, którzy
do końca pozostali wierni Chrystusowi. Latarnia umarłych w Fenioux uchodzi
za jedną z najokazalszych a zarazem za najpiękniejszą spośród tych zabytków.
Latarnia umarłych w Cellefrouin. Latarnia umarłych w Cellefrouin pochodzi
z XII wieku. Ustawiona na okrągłej platformie ze stopniami, posiada masywną
bazę, na której umieszczona została wiązka kolumn zwieńczona stożkowym
hełmem z osadzonym na nim krzyżem. Małe drzwi prowadzące do wewnątrz,
które służyły do wciągania kaganka, umieszczone są trzy metry od poziomu
podłoża. Na górze, w zwieńczeniu, znajduje się jeden otwór, przez który
widoczny był palący się płomień kaganka. Co do półki umieszczonej u dołu
drzwiczek, to według Violleta - le - Duc, nie była ona pomyślana jako
ołtarz, ale jako miejsce służące do oparcia drabiny.
Latarnia umarłych w Ciron. Latarnia umarłych w Ciron pochodzi z końca
XII wieku. Została wzniesiona w formie kolumny z wąskimi, ostrołukowo
zamkniętymi drzwiami i ze zwieńczeniem w kształcie stożkowatego hełmu
z krzyżem. Znajduje się ona na masywnym cokole umieszczonym na obszernej,
czworobocznej platformie z siedmioma stopniami od frontu. Na prawo od
otworu służącego do wyciągania kaganka umieszczona jest masywna półka
pełniąca funkcje ołtarza.
Latarnia umarłych w Antigny. Latarnia umarłych w Antigny, wzniesiona
w połowie XIII wieku, umiejscowiona jest na trzystopniowej, czworobocznej
platformie. U jej nasady znajduje się mały ołtarz ze stopniem, a z boku
niewielki otwór, służący do wyciągania kaganka. Na górze, w każdym z boków
czworobocznego trzonu z małymi półkolumienkami w narożach, usytuowane
są otwory, przez które widoczne było światło. Powyżej znajduje się cebulaste
zwieńczenie, zakończone niegdyś krzyżem.
Kraków
Latarnia umarłych w Krakowie. Latarnia umarłych w Krakowie stała początkowo
na cmentarzu szpitalnym św. Walentego. Po rozbiórce jego zabudowań została
w 1871 roku przeniesiona na cmentarz przy kościele św. Mikołaja. Została
wzniesiona około połowy XIV wieku z ciosów piaskowca. Na masywnym cokole
wzniesiono sześcioboczny trzon zwieńczony stożkowym hełmem. Całość wieńczył
krzyż, który w połowie XIX wieku zastąpiono nie zachowaną rzeźbą Chrystusa.
Górna partia trzonu została opięta dekoracją maswerkową. U podstawy budowli
znajdował się otwór do wciągania kaganka, a widniejące w zwieńczeniu prześwity
pozwalały dostrzec z daleka światło.
INNE LATARNIE:
1. Fenioux. Latarnia wzniesiona w XII wieku i sprzężona z ossuarium.
Uważana za jedną z najpiękniejszych tego typu zabytków. Złożona z jedenastu
kolumienek i zwieńczona stożkowo.
2. Ciron. Latarnia wzniesiona w końcu XII wieku. Wzniesiona w formie kolumny
z ostrołukowo zamkniętymi oknami w górnej partii i zwieńczona stożkowo.
U dołu drzwiczki i półka.
3. Pers. Latarnia wzniesiona w XIII wieku na starym cmentarzu. Wybudowana
na ossuarium. Posiada formę kolumny flankowanej przez cztery kolumienki
i zwieńczona stożkowo.
4. Saint - Genou. Latarnia wzniesiona w XII wieku na starym cmentarzu.
Wybydowana z kamienia, pierwotnie na kilkustopniowej platformie, cylindryczna,
zwężająca się ku górze.
5. Perigne - l’ Eveque. Latarnia sprzężona z kaplicą cmentarną. Wybudowana
w XII wieku, sprzężona z kaplicą pogrzebową z XVIII wieku. Obecnie służy
jako dzwonnica tejże kaplicy.
6. Estevarailles. Latarnia wzniesiona w XII wieku. Kamienna, cylindryczna,
z drzwiczkami. Budowla na dwustopniowej bazie, zwieńczona stożkowo.
7. Culhat. Latarnia zrealizowana w XII wieku. Typowa struktura w formie
cylindrycznej, utrzymana w stylistyce romańskiej, wzniesiona na obecnie
niezachowanym cmentarzu.
8. Vouillon. Tzw. Krzyż Św. Grzegorza. Wzniesiona w XII wieku przy drodze
do Bommiers na polu średniowiecznej bitwy. W tym miejscu armia bretońska
doznała klęski.
9. Le Baux de Provence. Latarnia sprzężona z kościółem św. Wincentego,
wzniesiona ponad przyporą świątyni. Okrągła, przemianowana w późniejszym
czasie na pkt obserwacyjny.
10. Sarlat. Tzw. Wieża Umarłych. W zasadzie kaplica cmentarna wzniesiona
w XV wieku, łącząca też funkcje latarni umarłych.
11. Dagny. Latarnia poświęcona poległym w latach 1914 - 1918 i wzniesiona
moglibyśmy powiedzieć jako pomnik bohaterów. W górnbej partii osiem kamiennych
kolumienek dźwiga hełm w formie pocisku artyleryjskiego.
12. Cerny - en - Lannois. Latarnia wzniesiona wraz z kaplicą cmentarną
obok cmentarza wojennego. Konstrukcja ta zaopatrzona w lampy jarzeniowe
pali się noc w noc
.LITERATURA:
R. Crozet, Les lanternes des morst, [w:] Bulletin de la Societe des Antiquaires
de l’Ouest, 1943, t. 13, s. 115 - 144;
J. Chevalier, A. Gheebrant, Dictionnaire des symboles, Paris Paris 1974;
E. Corroyer, L’architecture romane, Paris 1888;
L. Fayole, Origine et destination des lanternes des morts, [w:] Bulletin
de la Sociéte des Antiquaires de l’Ouest, 1943, t. 13, s. 145 - 155;
Viollet - le - Duc, Dictionnaire raisonne de l’architecture françoise,
Paris 1854 - 1868, t. VI, s. 154 - 155.
Błażej Skaziński
|
