|
kościół templariuszy w Londynie
(foto: Irena French)
Początki angielskiej prowincji zakonu templariuszy
związane są z pobytem pierwszego mistrza templariuszy Hugona de Payns
na dworze Henryka I. Celem tej wizyty była akcja propagandowa na rzecz
nowego zgromadzenia. Rzeczywiście uzyskane tam poparcie zaowocowało licznymi
nadaniami angielskiego rycerstwa. Równocześnie przedstawiciele tego rycerstwa
masowo zaczęli wstępować do zakonu templariuszy i zasilać szeregi braci
walczących z niewiernymi w Ziemi Świętej.
Ośrodkiem nowo założonej prowincji stało się Holborn
Bars (obrzeża dzisiejszego Londynu), gdzie templariusze założyli dom macierzysty,
określany mianem Starej Świątyni. W jej obrębie znajdował się okrągły
kościół pod wezwaniem Mariackim, z wewnętrznym wieńcem sześciu kolumn.
Ta nie zachowana budowla, będąca już w 1595 roku w stanie ruiny została
wzniesiona około 1135 roku. Znana jest jedynie na podstawie wzmianki w
XVI-wiecznej kronice Camdena i XIX-wiecznych wykopalisk.
Okres swojej największej prosperity angielscy
templariusze przeżywali po wstąpieniu na tron Stefana de Blois, syna hrabiego
de Blois, uczestnika I wyprawy krzyżowej. Do rozwoju potęgi angielskich
templariuszy przyczynił się przy tym w sposób szczególny trzeci z kolei
mistrz prowincjonalny Ryszard Hastings, który dał się poznać jako znakomity
organizator i zarazem administrator. Doprowadził on między innymi do zakupu
rozległych terenów nad Tamizą, przy dzisiejszej Fleet Street, gdzie założył
kolejny dom macierzysty - tzw. Nową Świątynię. Tymczasem siedziba w Holborn
Bars została odsprzedana biskupowi Lincoln, co zatwierdziła kapituła generalna
zakonu, obradująca w 1161 roku.
plan Nowej Świątyni
W obrębie nowego domu macierzystego templariusze
wznieśli zachowany do dnia dzisiejszego kościół pod wezwaniem Mariackim,
konsekrowany w 1185 roku przez patriarchę jerozolimskiego Herakliusza,
w obecności króla Henryka II. Jest to budowla założona na planie kolistym
(o średnicy ponad dwudziestu metrów), z wewnętrznym wieńcem sześciu podpór.
Powyżej centralnej rotundy wznosi się tambur przykryty pierwotnie sklepieniem
sześciodzielnym, kopułowym. Koliste obejście nakryte jest sklepieniami
krzyżowo - żebrowymi. Początkowo po stronie wschodniej znajdowało się
jednonawowe, trzyprzęsłowe prezbiterium zamknięte apsydą.
wnętrze rotundy z nagrobkami templariuszy
(foto: Irena French)
W przestrzeni wydzielonej przez sześć podpór, w partii
centralnej rotundy znajdują się pomniki nagrobne zasłużonych braci templariuszy
a także dobroczyńców zakonu. Najbardziej znanym był Wilhelm Marshal hr.
Pembroke regent Anglii w okresie małoletności Henryka III. Ten wysoki
dostojnik państwowy był przyjacielem mistrza Emeryka z Saint-Maur i przystąpił
do zakonu w godzinie swojej śmierci. Obok niego spoczywają w londyńskim
kościele także jego synowie Wilhelm oraz Gilbert.
portal zachodni
(widokówka ze zbiorów Błażeja Skazińskiego)
Po stronie zachodniej kościoła usytuowany jest
uskokowy portal z kolumienkami dźwigającymi archiwolty. Pierwotnie umieszczony
był tam tympanon z inskrypcją erekcyjną: ANNO: AB: INCARNATIONE: DOMINI:
M.C.L.X.X.X.: DEDICATA: / HEC ECCLESIA: IN: HONORE: BEATE: MARIE: A: DNO:
/ ERACLIO DEI: GRA: SCE: RESURECTIONIS: / ECCLESIE PATRIARCHA: III: IDUS
IIUNTA: S: / PENITENTIA: LX: DIES: INDULSIT: W późniejszym czasie
portal ten został poprzedzony czworobocznym narteksem.
W 1240 roku nastąpiła konsekracja nowego prezbiterium
po stronie wschodniej, tym razem jednak w formie trzynawowej hali. Przęsła
nawy głównej są prostokątne, a naw bocznych kwadratowe. Podział na nawy
i przęsła został uzyskany przez dwa rzędy filarów wiązkowych i przyściennych
służek, dźwigających sklepienia krzyżowo - żebrowe. Uroczystość konsekracji
miała miejsce w obecności króla Henryka III, który brał pod uwagę możliwość,
że zostanie tutaj w przyszłości pochowany.
Dom zakonny templariuszy w Londynie, pełnił podobną
funkcję jak ten w Paryżu. Znajdowało się tutaj centrum operacji bankowych
a prestiż i powszechne zaufanie jakim cieszyli się londyńscy templariusze
powodował, że wielokrotnie deponowano tutaj niebywałe kosztowności. Z
prośbą o udzielenie pożyczki wielokrotnie do londyńskich templariuszy
zwracał się król Anglii Jan.
Po kasacie templariuszy Nowe Templum zostało przekazane
zakonowi szpitalników, którzy pozostawali jego właścicielami do sekularyzacji
klasztorów angielskich w szesnastym stuleciu.
 |
 |
przedwojenny i współczesny wygląd kościoła
(foto: archiwum i Irena French)
Kościół szczęśliwie przetrwał do naszych czasów. Dziewiętnastowieczne
modyfikacje nie zatraciły jego pierwotnego charakteru. Dopiero bombardowania
podczas drugiej wojny światowej spowodowały poważne zniszczenia, co wymusiło
wprowadzenie betonowych stropów i usunięcie charakterystycznego, stożkowatego
dachu rotundy.
Błażej Skaziński
|
