Szlak Templariuszy - templariusze, średniowiecze, Chwarszczany, krucjaty, zagadki i tajemnice średniowiecza, katedry, archeologia

Malowidła chwarszczańskie
z około 1400 roku

Jeden z apostołów z zespołu średniowiecznych malowideł
(według przedstawienia sprzed zamalowania po drugiej wojnie światowej)

	Malowidła ścienne w kaplicy w Chwarszczanach powstały zapewne około 1400 roku, w czasach po przejęciu dóbr chwarszczańskich z rąk templariuszy przez konkurencyjny zakon joannitów (szpitalników). Tworzą one wysoki na 2,75 m fryz biegnący wzdłuż ścian kaplicy na całej prawie ich długości, na wysokości okien, dzielących fryz na pola przedstawiające apostołów i Święte Dziewice oraz jedno odmienne w stylistyce przedstawienie Świetego Krzysztofa. Ościeża okien ozdobione są motywem wici roślinnej. Malowidła wykonane zostały w technice tempery. Apostołów przedstawiono w pozycji siedzącej na tronach - święte męczennice stoją na ośmiobocznych postumentach. Powyżej postaci widać perspektywicznie wyobraźoną architekturę - mury i zabudowę miasta - prawdopodobnie Niebieskiego Jeruzalem. Wszystkie rysy są zdecydowanie zindywidualizowane, szaty bogato zdobione i udrapowane. Nie podobna znaleźć lokalne odniesienia dla tych przedstawień, co sugeruje że twórcy tych dzieł wywodzili się z kręgów przodujących pod względem artystycznym, być może z Francji.
	Niezależnie od pochodzenia warsztatu i reprezentowanej przez niego szkoły nie ma wątpliwości co do wartości artystycznej dzieła. Niemieccy historycy sztuki przed drugą wojną światową uważali że chwarszczańskie "...malowidła nie tylko należą do najważniejszych dzieł malarskich w Nowej Marchii lecz dają rzadki w północnych Niemczech przykład zachowanego niemal kompletnego wystroju ścian kościelnych przez jednolicie uformowane średniowieczne malowidła ścienne". Po 1945 roku malarskie wyposażenie kaplicy chwarszczańskiej zainteresowało również polskich badaczy. Ze względu na zamalowanie po wojnie "krzyżackich", malowideł przez mieszkańców Chwarszczan - nie powstało żadne monograficzne opracowanie malowideł. Bardzo częste są jednak wzmianki dotyczące chwarszczańskich polichromii nie dające wątpliwości co do wybitnej rangi dzieła. Gwido Chmarzyński doszukiwał się analogii przedstawień architektury w malowidłach i w nieistniejących już witrażach kościoła Mariackiego w Chojnie. Dzieła uznawane są za najwybitniejsze w dawnej Ziemi Chojeńskiej. Malowidłom chwarszczańskim Jerzy Domasławski poświęcił miejsce w swojej pracy Gotyckie malarstwo ścienne w Polsce z 1984 roku.
	Apostołowie i święty Krzysztof zajmują ściany nawy natomiast Święte Dziewice zostały umieszczone na przstrzeni między oknami prezbiterium. Próby identyfikacji powiodły się tylko w przypadku niektórych świętych. W prezbiterium ze strony lewej ku prawej praedstawione zostały: 1) Święta Katarzyna z kołem i mieczem, 2) Święta Dziewica z modelem kościoła (monstrancją?), 3) Święta Dziewica z czworoboczną wieżą, 4) Święta Dziewica z kluczem (Marta?), 5) Święta Dziewica z tarczą słoneczną, 6) Święta Dziewica z młotkiem, 7) Święta Dziewica z ptakiem, 8) Święta Dziewica z księgą, 9) Święta Barbara z kielichem i hostią, 10) Święta Urszula ze strzałą.

Sytuacja malowideł uległa radykalnej zmianie w 1996 roku, kiedy rozpoczęto ich renowację. Odsłonięto wszystkie postacie widoczne przed 1945 rokiem. W tej chwili można naocznie przekonać się o wysokiej klasie artystycznej tych realizacji, mimo ich bardzo złego stanu przed dokończeniem prac konserwatorskich. Wciąż istnieje realne zagrożenie dla malowideł w postaci mocno zawilgoconych ścian. Niestety skończyły się również środki na prace konserwatorskie, które musiały zostać w związku z tym odłożone na czas nieokreślony.

Stan odsłoniętych polichromii można zobaczyć na umieszczonych poniźej kadrach z filmu Macieja Sałańskiego zrealizowanego w 1999 roku we wnętrzu kaplicy Chwarszczańskiej. Widac fundamentalną różnicę w porównaniu z archiwalnymi, niemieckimi zdjęciami umieszczonymi powyżej. Warto porównać zwłaszcza te same przedstawienia, m. in. to prezentujące jednego z apostołów.

Niestety - MALOWIDŁA CHWARSZCZAŃSKIE ZNIKAJĄ!
Malowidła blakną, na ich powierzchniach wytrącają się sole i powstają liszaje grzybów.

Jedyne co możliwe jest teraz - to energiczne starania o środki na dalszą renowację poprzez uświadamianie wartości dzieła i grożącego mu, realnego niebezpieczeństwa.

W 2004 roku nastąpił zwrot w sytuacji kaplicy chwarszczańskiej: rozpoczęły się badania archeologiczno-architektoniczne kontynuowane również w roku następnym. W ramach prac ratunkowych dokonano obniżenia terenu wokół kaplicy aż do warstwy średniowiecznej. Spowodowało to zniknięcie podstawowej przyczyny zawilgocenia malowideł. Nie można jednak na tym poprzestać.

Tekst: Maciej Sałański, Błaźej Skaziński

Św. Krzysztof

(foto: Andrzej Gojke)

(foto: Maciej Sałański)

(foto: Lech Łukasiuk)

platformy interaktywne

e-mail

Malowidła chwarszczańskie

projekt: