|
|
Na terenie Nowej Marchii, w kaplicy joannitów
w Chwarszczanach (zob. Katalog) powstały w nawie
wizerunki tronujących apostołów, ukazanych na tle ozdobnych kotar i architektury,
św. Krzysztofa (na ścianie zachodniej) i w prezbiterium stojących świętych
dziewic. Być może już wcześniej, u schyłku XIV w., istniało mniejsze i
mające więcej cech tzw. gotyckiego realizmu wyobrażenie św. Krzysztofa,
namalowane naprzeciw bocznego wejścia, jednak wobec stanu zachowania zabytku,
by to potwierdzić niezbędne będą dalsze badania technologiczne. Odkryte
w 1897 r. i całkowicie przemalowane w duchu neogotyku a po II wojnie światowej
zabielone, przez długie lata malowidła były skrzętnie omijane przez historyków
sztuki. Ponownie odsłonięte zostały w 1996 r., jednak dopiero zamierzone
prace konserwatorskie mogą im przywrócić pierwotny blask i pozwolić na
właściwą ocenę. Prawdopodobnie powstały w tym samym samego kręgu artystycznym,
co niezachowane witraże w farze chojeńskiej z około 1407 r., wiązane z
warsztatem lubeckim (na który z kolei oddziaływała sztuka nadreńskiej
Kolonii oraz Westfalczyka, Conrada von Soest). Przykładami zbliżonego
nurtu stylistycznego, żywego jeszcze w 3 ćwierci XV w. (Verchen na Pomorzu
Przedodrzańskim), są witraże znane z Meklemburgii (Kenz, Flemendorf, Wismar,
Dargun), i Dolnych Łużyc (Frankendorf) oraz ze Skirö w Szwecji. Można
przyjąć jako ostrożną hipotezę, że malowidła chwarszczańskie powstały
nieco później niż witraże z legendami śś. Aleksego i Erazma w Chojnie,
w których występowały zbliżone rozwiązania architektoniczne i przestrzenne,
zapewne około 1410-1420 r.
[KATALOG :]
CHWARSZCZANY, woj. zachodniopomorskie. Diec. kamieńska, ob. archidiecezja
szczecińsko-kamieńska (nazwa niem. Quartschen)
Kościół fil., obecnie p.w. św. Stanisława Kostki. D. kaplica zakonna joannitów
(pierwotnie należąca do templariuszy - zob. DSP II/1).
MALOWIDŁA ŚCIENNE, ok. 1410-1420 r., tempera.
Pas malowideł w kwaterach wysokości ok. 2,75 m pierwotnie obiegający na
wysokości okien (ok. 3,75 m nad posadzką) całe jednoprzestrzenne wnętrze
kaplicy. Szerokość kwater w nawie ok. 2,05 cm, w chórze ok. 0,7 m Na ścianie
pn. i pd. przetrwało 10 wyobrażeń apostołów (bez atrybutów indywidualnych),
zasiadających na tronach o rozbudowanej architektonicznej formie, z zasłonami
podtrzymywanymi przez anioły w tle. W niektórych nimbach nieczytelne inskrypcje
minuskułowe. Zidentyfikować można św. Jana Ewangelistę (w nimbie: iohann),
na prawo od II od wsch. okna na ścianie pd. Ponadto kolejna kwatera przetrwała
w pn. części ściany zach., zaś powyżej - wizerunek św. Krzysztofa. Na
ścianie pn., na prawo od 2 okna (licząc od zach.) drugie, nieco mniejsze
przedstawienie św. Krzysztofa (być może wcześniejsze). W części prezbiterialnej
pomiędzy oknami 10 stojących świętych dziewic, od l. : Katarzyna, niezidentyfikowana,
Barbara, postać nieczytelna (być może Marta), św. z tarczą słoneczną (?),
Apolonia, niezident., św. z księgą, Dorota, Urszula. W ościeżach okiennych
wić roślinna.
Malowidła, po odkryciu w 1897 r., zostały całkowicie przemalowane, częściowo
za pomocą akwareli. Po 1945 r. zostały przemyte (najsilniej w prezbiterium)
, co spowodowało usunięcie części przemalowań i przykryte pobiałą. Ponownie
odsłonięte 1996 (Tadeusz Makulec, Szczecin), z pozostawieniem cienkiej
warstwy pobiały, oczekują na podjęcie prac konserwatorskich Obecnie (czerwiec
2000 r.) oryginalne malowidła najlepiej czytelne są w prezbiterium (brązowy
kontur, podmalówki, fragmenty warstwy barwnej - głównie zieleń i błękit),
w części zachodniej kontury i warstwa barwna pozostają jeszcze nadal silnie
uzupełnione. Wg informacji p. T. Makulca uzupełniony jest cały dolny pas
kompozycji, ponadto widoczne nowe łaty tynku z polichromią w innych miejscach.
Kwatera ze św. Krzysztofem na ścianie zach. zachowana w stanie szczątkowym.
Konserwacja przewidziana na 2001 r.
Nie można wykluczyć, że odmienna stylistycznie, potraktowana w sposób
bardziej realistyczny i mniejsza od pozostałych kwatera ze św. Krzysztofem
naprzeciw dawnego wejścia południowego powstała wcześniej, u schyłku XIV
w.
 |
wnętrze kościoła w Chwarszczanach przed
1945 rokiem
Jerzy Domasłowski
Instytut Historii Sztuki UAM
Poznań
fotografie: Andrzej Gojke, Archiwum
|
