Fragmenty tekstów napisanych w 2000 r. dla Malarstwa gotyckiego w Polsce - przygotowywanego do druku przez Instytut Sztuki PAN w Warszawie, jako kolejny tom Dziejów Sztuki w Polsce. Pominięto stan badań i szczegółową bibliografię, które znajdują się w tekście oryginalnym.

Malowidła w Chwarszczanach

    Na terenie Nowej Marchii, w kaplicy joannitów w Chwarszczanach (zob. Katalog) powstały w nawie wizerunki tronujących apostołów, ukazanych na tle ozdobnych kotar i architektury, św. Krzysztofa (na ścianie zachodniej) i w prezbiterium stojących świętych dziewic. Być może już wcześniej, u schyłku XIV w., istniało mniejsze i mające więcej cech tzw. gotyckiego realizmu wyobrażenie św. Krzysztofa, namalowane naprzeciw bocznego wejścia, jednak wobec stanu zachowania zabytku, by to potwierdzić niezbędne będą dalsze badania technologiczne. Odkryte w 1897 r. i całkowicie przemalowane w duchu neogotyku a po II wojnie światowej zabielone, przez długie lata malowidła były skrzętnie omijane przez historyków sztuki. Ponownie odsłonięte zostały w 1996 r., jednak dopiero zamierzone prace konserwatorskie mogą im przywrócić pierwotny blask i pozwolić na właściwą ocenę. Prawdopodobnie powstały w tym samym samego kręgu artystycznym, co niezachowane witraże w farze chojeńskiej z około 1407 r., wiązane z warsztatem lubeckim (na który z kolei oddziaływała sztuka nadreńskiej Kolonii oraz Westfalczyka, Conrada von Soest). Przykładami zbliżonego nurtu stylistycznego, żywego jeszcze w 3 ćwierci XV w. (Verchen na Pomorzu Przedodrzańskim), są witraże znane z Meklemburgii (Kenz, Flemendorf, Wismar, Dargun), i Dolnych Łużyc (Frankendorf) oraz ze Skirö w Szwecji. Można przyjąć jako ostrożną hipotezę, że malowidła chwarszczańskie powstały nieco później niż witraże z legendami śś. Aleksego i Erazma w Chojnie, w których występowały zbliżone rozwiązania architektoniczne i przestrzenne, zapewne około 1410-1420 r.

[KATALOG :]

CHWARSZCZANY, woj. zachodniopomorskie. Diec. kamieńska, ob. archidiecezja szczecińsko-kamieńska (nazwa niem. Quartschen)
Kościół fil., obecnie p.w. św. Stanisława Kostki. D. kaplica zakonna joannitów (pierwotnie należąca do templariuszy - zob. DSP II/1).

MALOWIDŁA ŚCIENNE, ok. 1410-1420 r., tempera.
Pas malowideł w kwaterach wysokości ok. 2,75 m pierwotnie obiegający na wysokości okien (ok. 3,75 m nad posadzką) całe jednoprzestrzenne wnętrze kaplicy. Szerokość kwater w nawie ok. 2,05 cm, w chórze ok. 0,7 m Na ścianie pn. i pd. przetrwało 10 wyobrażeń apostołów (bez atrybutów indywidualnych), zasiadających na tronach o rozbudowanej architektonicznej formie, z zasłonami podtrzymywanymi przez anioły w tle. W niektórych nimbach nieczytelne inskrypcje minuskułowe. Zidentyfikować można św. Jana Ewangelistę (w nimbie: iohann), na prawo od II od wsch. okna na ścianie pd. Ponadto kolejna kwatera przetrwała w pn. części ściany zach., zaś powyżej - wizerunek św. Krzysztofa. Na ścianie pn., na prawo od 2 okna (licząc od zach.) drugie, nieco mniejsze przedstawienie św. Krzysztofa (być może wcześniejsze). W części prezbiterialnej pomiędzy oknami 10 stojących świętych dziewic, od l. : Katarzyna, niezidentyfikowana, Barbara, postać nieczytelna (być może Marta), św. z tarczą słoneczną (?), Apolonia, niezident., św. z księgą, Dorota, Urszula. W ościeżach okiennych wić roślinna.
Malowidła, po odkryciu w 1897 r., zostały całkowicie przemalowane, częściowo za pomocą akwareli. Po 1945 r. zostały przemyte (najsilniej w prezbiterium) , co spowodowało usunięcie części przemalowań i przykryte pobiałą. Ponownie odsłonięte 1996 (Tadeusz Makulec, Szczecin), z pozostawieniem cienkiej warstwy pobiały, oczekują na podjęcie prac konserwatorskich Obecnie (czerwiec 2000 r.) oryginalne malowidła najlepiej czytelne są w prezbiterium (brązowy kontur, podmalówki, fragmenty warstwy barwnej - głównie zieleń i błękit), w części zachodniej kontury i warstwa barwna pozostają jeszcze nadal silnie uzupełnione. Wg informacji p. T. Makulca uzupełniony jest cały dolny pas kompozycji, ponadto widoczne nowe łaty tynku z polichromią w innych miejscach. Kwatera ze św. Krzysztofem na ścianie zach. zachowana w stanie szczątkowym. Konserwacja przewidziana na 2001 r.
Nie można wykluczyć, że odmienna stylistycznie, potraktowana w sposób bardziej realistyczny i mniejsza od pozostałych kwatera ze św. Krzysztofem naprzeciw dawnego wejścia południowego powstała wcześniej, u schyłku XIV w.

Jerzy Domasłowski
Instytut Historii Sztuki UAM
Poznań

Wasze komentarze do artykułu