|
Kościół w paryskim Templum
wg osiemnastowiecznej ryciny
Najbardziej znaną siedzibą templariuszy w prowincjach
europejskich była bez wątpienia paryska komandoria zakonna. Powstała ona
zapewne nie bez udziału pierwszego wielkiego mistrza Hugona de Payns i
miała za zadanie reprezentować interesy templariuszy we francuskiej stolicy.
Komandoria paryska była siedzibą mistrza prowincji francuskiej oraz skarbnika
zakonnego i zarazem królewskiego. W XIII wieku stała się prawdziwym centrum
usług bankowych, w których specjalizowali się templariusze.
Niestety do dnia dzisiejszego nic nie zachowało
się po założeniu komandorii. Zabudowania domu paryskiego zostały niemal
doszczętnie zniszczone w czasie Wielkiej Rewolucji. Relikt tego założenia
tzw. Wielka Wieża została rozebrana w 1854 roku. Obecnie jedyną pamiątką
jest nazwa ulicy - Vieille du Temple, przebiegającej przez teren dawnej
komandorii. Tylko nieliczni, wtajemniczeni wiedzą o tym, że w miejscu
niewielkiego skweru znajdowała się niegdyś okazała kaplica zakonu templariuszy.
Po upadku Ziemi Świętej i przybyciu do Paryża
ostatniego wielkiego mistrza Jakuba de Molay, komandoria paryska stała
się de facto domem macierzystym templariuszy. O dużej renomie tej placówki
zakonnej świadczy fakt, że to właśnie tutaj Filip August zdeponował skarbiec
królewski, Ludwik Święty przyjmował swoich dostojnych gości, takich jak
król Anglii Henryk a Filip Piękny znalazł schronienie przed wzburzonym
tłumem protestującym przeciwko psuciu pieniądza.
Paryski dom zakonny nazywany na pamiątkę siedziby
jerozolimskiej "Templum" został prawdopodobnie założony podczas
pobytu Hugona de Payns w Paryżu. Pierwszy wielki mistrz odwiedził Paryż
i namawiał króla i jego otoczenie aby udzielono poparcia dla nowo ustanowionego
zakonu. Początki komandorii związane są bez wątpienia bezpośrednio z Paganusem
de Montdidier, mistrzem francuskich templariuszy. Pierwsza wzmianka o
komandorii paryskiej pochodzi dopiero z 1147 roku, kiedy to odbyła się
tutaj uroczysta kapituła zakonu z udziałem papieża.
Komandoria została założona w północnej części
miasta, na prawym brzegu Sekwany na terenach określanych jako Le Marais
(błota). Zakonnicy zamienili owe błota w kwitnące ogrody, a komandoria
stanowiła prawdziwe miasto w mieście. W momencie aresztowania templariuszy
w 1307 roku, założenie obejmowało dwa kompleksy budynków. W obrębie murów
Filipa Augusta mieściło się tzw. Stare Templum z kaplicą i donżonem, a
poza murami Nowe Templum z potężnym donżonem tzw. Wielką Wieżą i obszernymi
budowlami konwentualnymi.
Najstarszą budowlą komandorii była kaplica pochodząca
z połowy XII wieku. Posiadała formę rotundy z obejściem i była zamknięta
prawdopodobnie po stronie wschodniej półkolistą apsydą. Wewnątrz sześć
arkad kolumnowych wyznaczały rotundę i obejście. Ponad arkadami wznosiło
się sześciodzielne sklepienie, w którego lunetach znajdowały się wąskie,
półkoliście zamknięte okna. Obejście było nakryte sklepieniem krzyżowo
- żebrowym. Dekoracja świątyni była bardzo skromna, stanowiły ją przede
wszystkim wolutowe kapitele kolumn.
W połowie XII wieku wybudowano pierwotnie wolnostojącą
dzwonnicę, usytuowaną obok świątyni po stronie wschodniej. Dzwonnica ta
posiadała formę prostopadłościenną, nakryta była piramidalnym dachem z
wąskimi przyporami w narożnikach. Powyżej podbudowy znajdowały się dwie
kondygnacje. Kolejno na pierwszej kondygnacji w każdej z każdej strony
znajdowało się duże, ostrołukowe okno, na drugiej po dwa mniejsze.
Na początku XIII wieku, do okrągłej kaplicy, po jej
wschodniej stronie dobudowano prezbiterium. Dokumentem pozwalającym datować
tę rozbudowę, jest bulla papieska Honoriusza III z 1217 roku wzywająca
wiernych do jałmużny na rzecz pokrycia kosztów niedawnego powiększenia
paryskiego kościoła templariuszy. Prezbiterium składało się z czterech
kwadratowych przęseł i było pierwotnie zamknięte od wschodu murem prostym
lub apsydą. Wysokie, ostrołukowe okna powodowały silne nasłonecznienie
tej partii świątyni. Ozdobę stanowiła przeładowana dekoracja rzeźbiarska
wsporników sklepiennych.
Kolejną realizacją związaną z kaplicą templariuszy
było dobudowanie około 1240 roku po stronie zachodniej narteksu i po wschodniej
stronie prezbiterium półkolistej apsydy. Realizacje te zostały wzniesione
w stylu tzw. gotyku dworskiego, podobnie jak słynna Sainte-Chapelle Ludwika
Świętego.
Narteks poprzedzający wejście główne był stosunkowo
wysoki, być może nawet wyższy od prezbiterium, z dwuspadowym dachem wznoszącym
się ponad stożkowym dachem rotundy. Pierwsza kondygnacja znajdowała się
na poziomie obejścia, druga wznosiła się aż do wysokości sklepienia kopuły
rotundy. Na zewnątrz trzy przypory w każdej z elewacji bocznej odzwierciedlały
podziały wewnętrzne na dwa przęsła. Wnętrze dolnej kondygnacji było przeprute
od posadzki ostrołukowymi otworami. Druga kondygnacja była podzielona
na trzy przęsła. Ostatnie z nich usytuowane było powyżej obejścia i otwierało
się ostrołukową arkadą na wnętrze rotundy. Kondygnacja ta była oświetlona
wysokimi oknami. Fasada narteksu z motywem czteroliścia w szczycie ujęta
była dwoma poligonalnymi masywami zwieńczonymi kopułowo. Południowy masyw
zawierał kręconą klatkę schodową prowadzącą na drugą kondygnację.
Na północ od kaplicy usytuowany był donżon nazywany
"Wieżą Cezara" lub też "Wieżą Gołębnika". Budowla
ta została wzniesiona przez skarbnika zakonnego Huberta (zm. W 1222) i
datowana jest przez badaczy na ostatnią dekadę XII wieku. W tym to bowiem
czasie skarbiec królewski został zdeponowany przez Filipa Augusta w paryskim
Templum. Donżon został wzniesiony na planie czworobocznym i posiadał trzy
kondygnacje. W pierwszej z nich pośrodku sali stała kolumna, podtrzymująca
wraz z czterema narożnymi podporami sklepienie. Pozostałe kondygnacje
prezentowały się podobnie, z tym że nie było tam centralnie ustawionej
podpory. W zwieńczeniu znajdował się stożkowy hełm i krenelaż umieszczony
nad gzymsem.
Na południu od kaplicy za murami Filipa Augusta
w obrębie tzw. Nowego Templum znajdował się donżon nazywany "Wielką
Wieżą". Budowla datowana jest na ostatnią dekadę XIII wieku i została
wzniesiona przez skarbnika zakonnego Jeana de Tour. Donżon został założony
na planie kwadratu z okrągłymi wieżyczkami w narożnikach. Budowla posiadała
powyżej masywnej podbudowy cztery kondygnacje. W pierwszej z nich mieściła
się studnia i zejście do lochów. Obszerne pomieszczenie było sklepione
jak pozostałe, w centrum umieszczona była kolumna, która wraz z czterema
podporami na osi dzieliła przestrzeń na cztery przęsła sklepione krzyżowo
- żebrowo. W zwieńczeniu znajdował się piramidalny hełm, wokół którego
mieścił się ciąg komunikacyjny. Każda z czterech wieżyczek była zwieńczona
stożkowymi hełmami, w jednej z nich znajdowała się klatka schodowa.
Komandoria paryska stała się w schyłkowym okresie
istnienia zakonu, siedzibą wielkiego mistrza Jakuba de Molay. W nocy z
12 na 13 października 1307 roku aresztowano i następnie przetrzymywano
tutaj najważniejszych funkcjonariuszy zakonnych. Po 1312 roku komandoria
paryska stała się własnością zakonu joannitów. Nie dokonali oni istotnych
zmian, wybudowali w czasach nowożytnych w sąsiedztwie, okazałe założenie
rezydencjonalne. W czasie Wielkiej Rewolucji zniszczono większość budowli
pochodzących z czasów templariuszy. Do historii przeszła jeszcze "Wielka
Wieża" templariuszy, w której więziono Ludwika XVI i królewską rodzinę.
Plan paryskiego Templum
Błażej Skaziński
|
