|
DOMENA KRÓLEWSKA, LENNA i PODATKI
Organizacja Królestwa Jerozolimskiego miała wszystkie zewnętrzne cechy
systemu feudalnego. Domena królewska obejmowała 3 miasta wraz z ich okolicami:
Jerozolimę, Akkę i Nabulus a w okresie późniejszym dołączyło do nich jeszcze
graniczne miasto Daron. Na początku stanowiła ona większość część Królestwa,
ale kolejni królowie czynili hojne dary na rzecz swoich zwolenników, kościoła
i zakonów. Z królewskiej domeny wydzielano także dożywotnie lenna dla
owdowiałych królowych.
pieczęć Baldwina I
Królestwo posiadało 4 główne lenna a ich seniorzy mieli własnych wysokich
urzędników na wzór administracji królewskiej: hrabstwo Jafy, przeznaczone
zazwyczaj dla młodszego syna króla, księstwo Galilei, seniorat Sydonu
i seniorat Zajordanii (Oultrejourdain). Bardzo ważne, choć należało już
do 12 lenn drugiej kategorii, było też lenno Cezarei, której senior miał
podobną administrację.
Po śmierci Baldwina II nadania lenne stały się dziedziczne a w przypadku
braku potomków męskich w linii prostej prawo dziedziczenia miały także
kobiety. Tylko Sąd Najwyższy mógł pozbawić seniora jego posiadłości lennej
i to tylko wtedy gdy popełnił on poważne wykroczenie. Na każde żądanie
lennik musiał dostarczać królowi lub swemu seniorowi określoną liczbę
wojowników. Wydaje się, że czas ich służby nie był z góry określony. Hrabia
Jafy, senior Sydonu i książę Galilei mieli obowiązek dostarczyć po 100
w pełni uzbrojonych rycerzy, a senior Outrejourdain 60. Miara wielkości
dobra lennego była wieś (casal) a jej wielkość była różna. W północnej
Galilei i w okolicach Safadu we wsi średnio mieszkało 40 mężczyzn, w okolicach
Nazaretu wsie były większe a w okolicach Tyru mniejsze.
Jerozolima
Wielu seniorów otrzymywało lenna pieniężne, co oznacza, że nadawano im
dochody z miast lub wsi w zamian za obowiązek dostarczania proporcjonalnej
do tych dochodów liczby wojowników. Nadania takie również były dziedziczne
i w praktyce król nie miał możliwości odebrania ich. Jedyną możliwością
wpływu na losy tych lenne miał król w wypadku, gdy senior umarł bezpotomnie
albo gdy pozostawił córkę. Ona dziedziczyła lenno ale król mógł jej wybrać
męża.
Dostojnicy kościelni mieli obowiązek dostarczania określonej liczby wojska
z tytułu posiadania dóbr ziemskich i budynków.
Także miasta miały obowiązek dostarczania żołnierzy w zależności od wielkości:
Jerozolima 60, Nabulus 70, a Akka 80. Obowiązek ten obciążał jednak nie
mieszczan, którzy płacili podatki, lecz nobilów i właścicieli nieruchomości.
Podatkami były obłożone porty, towary na eksport, transakcje kupna i sprzedaży.
Pobierano podatki za postoje w portach, podatki od pielgrzymów, podatki
za używanie miar i wag. Mieszczanie płacili podatek od nieruchomości,
terraticum. Często nakładano podatki specjalne na potrzeby kampanii zbrojnych,
np. w 1166 roku wszystkie osoby nie pełniące służby wojskowej musiały
zapłacić 10% wartości swojego mienia ruchomego a w 1183 nałożono na całą
ludność podatek wysokości 1% od wartości mienia nieruchomego oraz długów.
Jednocześnie fundacje kościelne i baronie zostały obłożone 2% podatkiem
od swoich dochodów.
Każda wieś płaciła daninę w naturze a oprócz tego każdy chłop musiał uiścić
pogłówne a poddani muzułmańscy płacili Kościołowi łacińskiemu dziesięcinę.
Kościół bezskutecznie starał się przez całe istnienie państw frankijskich
w Ziemi Świętej narzucić dziesięcinę także chrześcijanom kościołów heretyckich.
Amman
USTRÓJ PAŃSTWA
Nie można precyzyjnie scharakteryzować ustroju państwa frankijskich,
bo w żadnym momencie system funkcjonowania państwa nie był ściśle określony.
Powstawały pewne zwyczaje, a potem w miarę potrzeb publikowane obwieszczenia
, które je zmieniały. Powstałe w późniejszym okresie Livre au roi albo
Assises de Jerusalem nie były opracowaniem kodeksu praw lecz raczej zbiorem
zmian w panujących zwyczajach.
Wzgórze świątynne w Jerozolimie
- na starej widokówce
(zbiory B. Skazińskiego)
KRÓL, JEGO POZYCJA I KOMPETENCJE
Król Jerozolimy był pomazańcem bożym, przywódcą Franków w Ziemi świętej,
którego autorytet był niepodważalny od chwili ukrócenia zapędów patriarchatu
do supremacji. Król Jerozolimy uważał się za suwerena wszystkich państw
frankijskich i z tego tytułu żądał od nich pomocy zbrojnej podczas prowadzonych
przez siebie kampanii. Jego realna władza nad Antiochią i Trypolisem w
rzeczywistości zależała od możliwości jej siłowego wyegzekwowania, gdyż
ano Antiochia ani Trypolis nie były częścią Królestwa Jerozolimskiego.
W przeciwieństwie jednak do władców Antiochii i Trypolisu, których władza
był przekazywana w drodze dziedziczenia, król Jerozolimy był obieralny.
Opinia publiczna zwykle akceptowała następcę tronu z tytułu dziedzictwa
krwi, ale każdy wybór musiał być potwierdzony w drodze formalnego aktu
elekcyjnego. Np. w 1174 roku bez zastrzeżeń uczyniono królem trzynastoletniego,
trędowatego Baldwina, który był synem poprzedniego króla. Czasami elektorzy
stawiali warunki i tak np. Amalryk I musiał się rozwieść ze swoją żoną
Agnieszką z Courtenay. Baronowie wystosowali takie oto ultimatum do Amalryka
: "Zgadzamy się na koronację Waszej Wysokości jedynie pod warunkiem,
Wasza Wysokość oddali od siebie kobietę, która nie zasługuje na to, żeby
być królową tak znakomitego miasta jak Jerozolima" (wg kroniki Ernoula).
Księża znaleźli pośpiesznie powody kanoniczne do unieważnienia małżeństwa
(powodem wytrychem było w takich przypadkach zbyt bliskie pokrewieństwo).
Kiedy prawowitym dziedzicem była kobieta wybierano jej męża, ale uważano
iż nabywał one swoje prawa do korony za pośrednictwem żony. Problem tez
wybuchł z całą ostrością po śmierci Baldwina V w 1186 roku.
Król przewodził obradom Sądu Najwyższego i był wodzem naczelnym sił zbrojnych,
miał prawo mianowania urzędników, zakazywał swoim wasalom, jeśli taka
była potrzeba, zbywania dóbr i mógł wybierać mężów dla dziedziczek tych
dóbr. Miał też niczym nie ograniczone prawo dokonywania nadań ze swojej
domeny, ale podobnie jak jego wasale czynił to w imieniu swoim, swej żony
i swoich dzieci, aby zapobiec w przyszłości ewentualnym powództwom owdowiałej
żony czy dzieci. Król miał jednak bardzo niewielkie własne dochody i jego
szkatuła permanentnie świeciła pustkami.
Jerozolima - cytadela
SĄD NAJWYŻSZY, JEGO SKŁAD I FUNKCJE
Na straży praw królestwa, którym podlegał także król, stał Sąd Najwyższy.
Składał się on z wasali koronnych, to znaczy tych feudałów, którzy podlegali
bezpośrednio koronie. W obradach Sądu brali też udział dostojnicy kościelni,
z przedstawicieli gmin cudzoziemskich (Wenecjanie i Genueńczycy) z tytułu
posiadania przez nich ziem w królestwie. Czasami na obrady zapraszano
wybitnych gości lecz oni nie mieli prawa głosu. Sąd Najwyższy pełnił funkcje
legislacyjne gdyż decydował jakie zasadę prawną należy zastosować do danego
przypadku, czyli w praktyce ustalał konkretne prawo. Druga funkcja Sądu
było sądzenie tych swoich członków, którzy popełnili przestępstwo oraz
rozstrzyganie sporów między nimi. Jedną z najważniejszych zasad królestwa
była ta, która mówiła, że sądzony i sędziowie powinni być tego samego
stanu. Król przewodniczył jedynie obradom a nie miał głosu decydującego.
Wynikało to z faktu, że królestwo zostało zdobyte nie przez króla a przez
grupę baronów, którzy wybrali spośród siebie monarchę. Z tej zasady wynikało
tez bezpośrednio prawo Sądu do obierania regenta lub bajlifa w wypadku
małoletniości lub niewoli króla. Ponieważ bez udziału swoich wasali, król
nie mógł realizować swojej polityki, z Sądem Najwyższym konsultowano także
najważniejsze sprawy państwa. W 1166 roku, w wyniku starań Amalryka I,
w skład Sądu weszli również arriere-vassaux czyli wasale niższego szczebla
nie podlegający bezpośrednio koronie. Dawało to królowi skuteczną broń
przeciwko możnowładztwu ale zwiększało znacznie władzę Sądu, co mogło
łatwo obrócić się przeciwko królowi. Sąd Najwyższy nie miał stałej siedziby,
ale najczęściej był zwoływany do Jerozolimy lub Akki.
INNE SĄDY
Zgodnie z zasadą sadzenia równych przez równych ludność niższego stanu
była sądzona przez odrębne sądy mieszczańskie, cour de bourgeois. Znajdowały
się one w każdym większym mieście a przewodniczył im z reguły wicehrabia
miasta. W ich skład wchodziło 12 arbitrów wybranych przez seniora spośród
wolno urodzonych poddanych łacińskich. Sądy te rozstrzygały także spory
między nobilami i mieszczanami. Dopuszczano w nich do rozstrzygania za
pomocą ordaliów, czyli sądów bożych, w postaci pojedynku z oskarżonym
albo próby wody.
Ludność miejscowa podlegała własnym sądom pod przewodnictwem wybieranego
przez hrabiego naczelnika, raŐisa, i stosowano w nich prawo zwyczajowe.
Amalryk I powołał w 33 głównych miastach cours de fonde, którym podlegały
sprawy handlowe a w okresie późniejszym przejęły one wszystkie, nawet
karne, sprawy tubylców. Przewodniczył im bajlif wskazywany przez seniora
a w ich skład wchodziło dwóch Franków i czterech tubylców. Każda ze stron
składała przysięgę na świętą księgę swojej religii. Do obowiązków cours
de fonde należało także prowadzenie rejestru darowizn i sprzedaży mienia
z wyjątkiem nieruchomości. Pobierał on także podatki od przeniesienia
praw własności.
Amalryk I utworzyła również cours de chaine, które orzekały w sprawach
związanych z żeglugą oraz prowadziły rejestry wpływów z ceł i opłat portowych.
Arbitrami byli w nim kupcy i żeglarze.
Gminy włoskie i prowansalskie posiadały własne sądy konsularne rozstrzygające
w sprawach wewnętrznych tych gmin.
Istniały też 22 sądy baronialne, zajmujące się wyłącznie rozstrzyganiem
sporów miedzy wasalami stanu rycerskiego.
Kompetencje tych wszystkich sądów były ściśle rozgraniczone a w razie
konfliktu między dwoma osobami różnego stanu rozstrzygał sąd właściwy
dla osoby stanu niższego.
Średniowieczna koncepcja prawa zakładała, że ścisłe przepisy potrzebne
są jedynie wtedy, gdy trzeba rozstrzygnąć przypadek nietypowy. Prawodawstwo
w państwach frankijskich w Ziemi Świętej wydaje się być chaotyczne i niesystematyczne.
Askalon
ADMINISTRACJA
Urzędnicy administracji państwowej byli wybierani spośród wasali koronnych.
Na czele administracji cywilnej królestwa stał seneszalk,
który pełnił funkcję mistrza ceremonii (np. w czasie koronacji niósł berło
przed królem), zarządzał skarbcem, secrète, to znaczy urzędem do
którego wpływały dochody Korony i który wypłacał pensje. Urząd ten prowadził
także rejestr wszelkich transakcji finansowych, w których brało udział
państwo i był zorganizowany na wzór arabski.
Następnym po seneszalku urzędnikiem był kontenabl,
którego władza w rzeczywistości była większa niż seneszalka. Był on naczelnym
wodzem armii pod zwierzchnictwem króla. Kiedy król lub bajlif nie brali
udziału w kampanii zbrojnej to kontenabl był jej naczelnym wodzem. Jego
zadaniem było też dbanie o organizację armii, jej zaopatrzenie a także
stał na czele wojskowego sądownictwa. Jego jurysdykcji podlegali najemnicy
angażowani przez króla lub jego wasali. W czasie koronacji kontenabl niósł
sztandar królewski i prowadził królewskiego wierzchowca, którego potem,
zgodnie ze zwyczajem, dostawał jako upominek.
Marszałek zastępował kontenabla
we wszystkich funkcjach i pomagał mu w ich realizacji. Szambelan
pełnił służbę osobistą u króla, zajmował się jego dworem i finansami.
W czasie uroczystości dworskich pełnił rolę dworzanina królowej. Od wasali
składających królowi hołd lenny dostawał zwyczajowe podarunki. Nie można
dziś ściśle określić funkcji jakie pełnił cześnik,
ale prawdopodobnie były one wyłącznie ceremonialne. Kanclerzem
królewskim, podobnie jak w Europie zachodniej, był zazwyczaj duchowny,
który nie był jednak jak zwykle na Zachodzie, kapelanem królewskim. Jako
szef kancelarii przygotowywał i rejestrował dokumenty państwowe i opatrywał
je pieczęcią królewską. Kancelaria była także archiwum państwowym. Językiem
urzędowym w kancelarii była łacina, dokumenty datowano anno domini według
rzymskiej indykacji dodając czasami rok panowania króla albo rok od zdobycia
Jerozolimy. Początek roku liczono od Bożego Narodzenia a królowie byli
oznaczani kolejnymi numerami począwszy od Baldwina I (nie kierowano się
przy tym ich imionami). Oficjalny tytuł króla ustalił się z czasem na
: "per Dei gratium in sancta civitate Jerusalem Latinorum Rex".
Głównym urzędnikiem administracji lokalnej był wicehrabia, który był przedstawicielem
króla we wszystkich miastach królewskich, lub seniora w miastach baronialnych.
Zajmował się ściąganiem podatków i odprowadzaniem ich do skarbca królewskiego,
po potraceniu sum potrzebnych na utrzymanie administracji lokalnej. Wicehrabia
odpowiadał za funkcjonowanie sądownictwa, za ład i porządek w swoim mieście.
Stanowisko to powierzano zawsze człowiekowi szlachetnego rodu, ale nie
było ono dziedziczne. Muhtasib, po arabsku, był urzędnikiem pomagającym
w pracy wicehrabiemu. Czasami zwano go też maitre-sergent, i z początku
zajmował się on przepisami targowymi.
EDESSA
Hrabstwo Edessy było najbardziej wysuniętym na wschód i północ państwem
chrześcijańskim. Stan ciągłego zagrożenia paraliżował rozwój form ustrojowych
a hrabia Edessy żył jak turecki emir i sprawował rządy bardziej autokratyczne
niż w Królestwie Jerozolimskim. Niewielu Franków mieszkało w hrabstwie
Edessy, a administracja hrabstwa opierała się na urzędnikach ormiańskich,
wyszkolonych według wzorów bizantyjskich.
TRYPOLIS
Ustrój hrabstwa Trypolisu przypominał bardzo ustrój Królestwa Jerozolimskiego.
Funkcjonował Sąd Najwyższy, którego decyzje musiał respektować hrabia.
Wysokie urzędy hrabstwa nosiły te same nazwy co w Królestwie a urzędnicy
pełnili te same funkcje. Miasta w Trypolisie też były zarządzane przez
wicehrabiów. Baronowie w hrabstwie byli potomkami tuluskich wasali założyciela
hrabstwa Rajmunda z Tuluzy, z wyjątkiem Dżubajlu, którym rządzili genueńczycy.
Jednak godność królewska w Trypolisie była dziedziczna, nie zaś elekcyjna
jak w Królestwie Jerozolimskim a domena władcy była większa niż jego najmożniejszego
wasala.
Trypolis
ANTIOCHIA
Ustrój księstwa Antiochii zewnętrznie był bardzo podobny do ustroju Królestwa
Jerozolimskiego. Funkcjonował Sąd Najwyższy, sądownictwo mieszczańskie
a urzędnicy noszący te same tytuły spełniali podobne funkcje. Jednak godność
książęca była w Antiochii dziedziczna a Sąd wypowiadał się tylko w sprawie
regencji. Władca nie szafował nadaniami, więc większe miasta pozostały
w jego rękach, popularniejsze były nadania pieniężne. Administracja Antiochii
opierała się na wzorach bizantyjskich, armii fachowych urzędników stosujących
skrupulatnie zasady ściągania podatków. Książę osobiście wybierał sędziów
Sądu Najwyższego a sądy mieszczańskie były kontrolowane przez jego przedstawicieli.
Antiochia, Laodycea i Dżabala miały swoich wielkorządców powoływanych
i odwoływanych według własnej oceny przez księcia. W czasie urzędowania
zasiadali oni w Sądzie Najwyższym. W przypadku Antiochii wielkorządcom
był Frank ze szlachetnego rodu, który miał do pomocy wicehrabiów często
tubylców. W dwóch pozostałych miastach często władzę sprawowali autochtoni.
Ustrój Antiochii nosił piętno swoich założycieli, sycylijskich Normanów,
którzy tradycyjnie starali się neutralizować wpływy możnych rodów, powierzając
wysokie urzędy autochtonom zależnym całkowicie od księcia. Normanowie
zastali w Antiochii dużą grupę wykształconych Greków, Syryjczyków i Ormian,
których przyjmowali często na swoja służbę. System podatkowy Antiochia
przyjęła od Cesarstwa Bizantyjskiego. Książę prowadził swoja politykę
i nie był zależny od decyzji Sądu Najwyższego a traktaty podpisywał w
swoim własnym imieniu.
Baghras
Było wiele przyczyn upadku księstwa lecz kilka z nich wydaje się być
kluczowych: Antiochia prowadziła nieustanne wojny, często zdarzało się,
że następcy tronu byli małoletni albo przebywali w niewoli, a wreszcie
dynastię normańską wyparła linia francuska, znacznie mniej sprawna w rządzeniu.
Jednym z zasadniczych powodów upadku państw frankijskich były zasadnicze
różnice poglądów i stylu życia jakie panowały miedzy Frankami osiadłymi
w Ziemi Świętej i tymi przybywajacymi z Europy walczyć za wiarę. Krzyżowcy,
którzy postanowili pozostać w Ziemi Świętej po pierwszej krucjacie i ich
potomkowie całkowicie odmienili swój sposób życia, dostrzegali konieczność
współistnienia pokojowego z tubylcami. Koloniści nie byli w stanie zachować
panujacych w Europie obyczajów gdyż było ich za mało, żyli w kraju o całkiem
innym klimacie, który wymuszał odmienny styl życia. Ci natomiast, którzy
przybywali tylko na krucjatę rwali się do walki, nie znali panujacych
układów, oburzali się na jakiekolwiek próby pertraktacji i niszczyli zawarte
wcześniej sojusze i porozumienia.
Agnieszka Staf
czerwiec 2004
Bibliografia:
- Templariusze, Malcolm Barber
- Dzieje wypraw krzyżowych, Steven Runciman
- Histoire des croisades, René Grousset
- Kobieta w czasach wypraw krzyżowych, Régine Pernoud
wszystkie ilustracje, poza widokówką z Jerozolimy, własnością
Błażeja Skazińskiego, pochodzą z Archiwum Szlaku Templariuszy
|
