Szlak Templariuszy - templariusze, średniowiecze, Chwarszczany, krucjaty, zagadki i tajemnice średniowiecza, katedry, archeologia

Kaplica Templariuszy
w Chwarszczanach

Fasada kaplicy w XIX wieku
wg rysunku F. Adlera

Pierwotnie kaplica zamkowa templariuszy, a następnie joannitów. Budowla wzniesiona w stylu gotyckim w latach 80 - tych XIII wieku. Po zniszczeniach wojny 7-letniej odbudowana i przebudowana. Odrestaurowana w latach 1870-1898. Kaplica zawiera relikty wcześniejszej, romańskiej, granitowej świątyni z połowy XIII wieku, pod postacią dolnej części fasady z ostrołukowym portalem i materiału rozbiórkowego użytego do wzniesienia masywnej podbudowy. Jest to budowla założona na planie prostokątnym, trzyprzęsłowa, zamknięta od strony wschodniej pięciobocznie. Wnętrze przykryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym, opartym na okrągłych przyściennych służkach nadwieszonych w części podłużnej i sprowadzonych do posadzki w wieloboku. Bryła świątyni opięta jest masywnymi przyporami zastąpionymi w narożach fasady cylindrycznymi wieżami zwieńczonymi kopułowo. Budowla wywodzi się genetycznie od francuskich kaplic zamkowych i rozważana jest jako ideowa kopia Świętego Grobu lub Świątyni Salomona. Wewnątrz gotyckie malowidła z około 1400 roku, obecnie restaurowane.

Płaskorzeźbione motywy na służkach kaplicy

(Rys. Maciej Sałański)

W 1232 roku templariusze otrzymali od księcia wielkopolskiego Władysława Odonicza nadanie tysiąca łanów w Ziemi Kostrzyńskiej z ośrodkiem w Chwarszczanach nad rzeką Myślą. Przyczyną tak poważnej fundacji były względy dewocyjne oraz zabezpieczenie pogranicza przed wrogą ekspansją i zagospodarowanie terenów na prawie niemieckim. W roku 1234 książę szczeciński Barnim I przekazał templariuszom chwarszczańskim dwieście łanów z ośrodkiem w Dargomyślu. Templariusze chwarszczańscy pochodzili z nieokreślonej komandorii w prowincji niemieckiej, być może ze śląskiej komandorii w Oleśnicy Małej. W 1241 roku z fundacji możnowładcy śląskiego Własta templariusze chwarszczańscy otrzymali wsie Lubno i Oborzany. W połowie XIII wieku dobra chwarszczańskie znalazły się pod panowaniem margrabiów brandenburskich z dynastii askańskiej. Stosunki templariuszy z margrabiami nie układały się dobrze. Zażądali oni przekazania niektórych posiadłości zakonnych. W 1261 roku doszło do porozumienia, na mocy którego templariusze, w zamian za zrzeczenie się praw do miejscowości leżących przy drodze z Kostrzyna do Gorzowa oraz komandorii w Myśliborzu, otrzymali potwierdzenie posiadania Chwarszczan wraz z dziesięcioma miejscowościami oraz dodatkowo wieś Kaleńsko.

Stosunki z margrabiami uległy z czasem poprawie skoro w 1286 roku do konwentu chwarszczańskiego wstąpił przedstawiciel dynastii askańskiej Otto VI. Komandoria zyskała wówczas na znaczeniu. W latach dziewięćdziesiątych komandor chwarszczański Bernhard von Eberstein pełnił funkcję preceptora na Polskę, Nową Marchię, Czechy i Morawy. Ostatnią informacją dotyczącą chwarszczańskich templariuszy była sprzedaż wsi Cychry mieszczanom frankfurckim w 1308 roku. Po kasacie templariuszy dobra zakonne przejęli joannici.

Komandoria templariuszy w Chwarszczanach została założona na płaskim wzniesieniu w zakolu rzeki Myśli.Około połowy XIII wieku po północno - zachodniej stronie założenia wybudowano romańską, granitową kaplicę. Budowla była wzniesiona na planie prostokątnym z wyodrębnionym po stronie wschodniej prezbiterium. W latach dziewięćdziesiątych XIII wieku świątynia uległa rozbiórce, a na jej miejscu wzniesiono gotycką kaplicę zachowaną do dzisiaj. Ze starej świątyni pozostawiono część zachodnią z portalem, natomiast materiał rozbiórkowy wykorzystano do wzniesienia podbudowy świątyni gotyckiej.

Kaplica została założona na planie podłużnym, z wielobocznym zamknięciem części wschodniej. Wnętrze nakryto sklepieniem krzyżowo - żebrowym, opartym na kapitelach służek. Wyznaczone przez służki odcinki muru zostały przeprute wąskimi, ostrołukowymi oknami. W południowej i wschodniej ścianie prezbiterium umieszczono wnęki o profilach wykonanych z formowanej cegły. Pierwsza z nich służyła jako siedzisko, druga jako sakrarium, gdzie przechowywano hostię. Z zewnątrz bryła budowli została opięta masywnymi przyporami, zastąpionymi w narożach fasady przez cylindryczne wieże zwieńczone kopułowo. Wieże ujmują kamienny portal i znajdujące się powyżej trzypolowe okno. W południowej elewacji, na wysokości drugiego przęsła, znajduje się zamurowany, terakotowy portal.

Realizacja kaplicy chwarszczańskiej wiąże się z mecenatem margrabiów brandenburskich. Budowla została wzniesiona przez przedstawicieli cysterskiej strzechy budowlanej, pracującej uprzednio przy realizacji klasztoru w Choryniu k. Argenmünde. Warsztat zastosował w kaplicy chwarszczańskiej typowy system przestrzenny kaplic cysterek, dominikanów i franciszkanów oraz wykorzystał charakterystyczny dla swoich realizacji repertuar detali architektonicznych. Po kasacie templariuszy dobra chwarszczańskie, w tym również zabudowania komandorii, znalazły się w posiadaniu zakonu joannitów. W połowie XIV wieku joannici oddali do renowacji ołtarz templariuszy pod wezwaniem świętych Katarzyny i Jana Ewangelisty. Następnie rozbudowali jego program ikonograficzny poprzez ufundowanie zespołu malowideł przedstawiających apostołów i święte dziewice.

W 1540 roku margrabia Jan z Kostrzyna przeniósł konwent joannicki do Świdwina. W Chwarszczanach utworzono siedzibę domeny państwowej. Kaplica została zamieniona na zbór protestancki podlegający świątyni w Cychrach. W 1758 roku, w trakcie bitwy pod Sarbinowem, zabudowania komandorii zostały zniszczone, natomiast kaplica poważnie uszkodzona. Odbudowa świątyni nastąpiła w 1760 roku. W drugiej połowie XIX wieku zmieniono szczyt zachodni kaplicy, dodano po stronie północnej dwuprzęsłową zakrystię, wybudowano wewnątrz murowaną emporę. W 1898 roku odkryto spod tynku średniowieczne malowidła i poddano je konserwacji. Po II wojnie światowej świątynia znalazła się w posiadaniu gminy katolickiej i od 1948 roku jest filią kościoła w Sarbinowie. W tym czasie zamalowano malowidła i usunięto z wnętrza świątyni płytę nagrobną Hansa von Rotkirch, której fragmenty niedawno odnaleziono. Obecnie prowadzone są prace konserwatorskie nad średniowiecznymi malowidłami.

(tekst Błażej Skaziński)